Kısaltmalar ve Sözlük

İHA ve havacılık terimleri, kısaltmalar ve açıklamaları (VLOS, BVLOS, İHATTYS, NOTAM...).

4
4K (4K): Yaklaşık 3840×2160 çözünürlük.
5
5.4K (5.4K): Yaklaşık 5472×3078 çözünürlük; 4K’ya kırpma/stabilizasyon payı bırakır.
8
8K (8K): Yaklaşık 7680×4320 çözünürlük; büyük dosya ve yüksek işlem gücü gerektirir.
A
A (Amper) (A): Elektrik akımı birimi. Motorların çektiği akım uçuş süresini belirler.
Acil iniş (Emergency Landing) (Emergency Landing): Uçuşu güvenle sürdürmenin mümkün olmadığı durumda, insanlardan uzak en yakın uygun alana kontrollü iniş.
ADS-B (ADS-B — Otomatik Bağımlı Gözetim Yayını): Hava aracının GNSS konumunu ve uçuş bilgilerini periyodik olarak yayınladığı gözetim teknolojisi.
AFIS (Meydan Uçuş Bilgi Hizmeti) (AFIS — Aerodrome Flight Information Service): Kontrol kulesi bulunmayan meydanlarda trafik ve saha bilgisi veren, ancak kontrol talimatı vermeyen hizmet.
AGL (Yer Yüzeyinden Yükseklik) (AGL — Above Ground Level): İrtifanın, doğrudan altındaki zemin yüzeyine göre ölçülen değeri. İHA irtifa sınırları (ör. 120 m) genellikle AGL olarak değerlendirilir.
Ah (Amper-saat) (Ah): 1000 mAh = 1 Ah. Büyük bataryalarda kapasite birimi.
AIO (Hepsi Bir Arada) (AIO — All-In-One): Uçuş kontrolcüsü, ESC, alıcı ve/veya VTX’in tek kartta toplandığı tasarım; küçük dronelarda yaygın.
AIP (Havacılık Bilgi Yayını) (AIP — Aeronautical Information Publication): Bir devletin hava sahası yapısı, havaalanları ve seyrüsefer bilgilerini içeren resmî yayın.
AIRMET (AIRMET — Airmen’s Meteorological Information): SIGMET eşiğine ulaşmayan ama özellikle alçak irtifa/hafif hava araçları için önemli hava olaylarının ikazı.
Algıla ve sakın sistemi (detect and avoid): Pilotlu hava aracındaki görme-sakınma işlevine eşdeğer biçimde, İHA'ya diğer hava araçlarını ayrıştırma yeteneği kazandıran entegre işlev.
AMM (Hava Aracı Bakım El Kitabı) (AMM — Aircraft Maintenance Manual): Üreticinin bakım usullerini ve prosedürlerini tanımladığı doküman.
AMSL (Deniz Seviyesinden İrtifa) (AMSL — Above Mean Sea Level): Deniz seviyesine göre irtifa. İHA yükseklik sınırları genellikle yer seviyesinden (AGL) verilir, AMSL ile karıştırılmamalıdır.
AR-GE uçuşu (İHA) (AR-GE): İHA üretimi ve geliştirilmesi amacıyla yapılan araştırma-geliştirme uçuşları. Kontrollü sahada yürütülen test uçuşları için ayrı esaslar olabilir.
ARF (Almost-Ready-to-Fly) (ARF — Almost-Ready-to-Fly): Bazı elektronik/alıcı bileşenleri eksik, montaj gerektiren set.
ATC (Hava Trafik Kontrolü) (ATC — Air Traffic Control): Hava trafiğinin emniyetli, düzenli ve hızlı akışını sağlayan hizmet ve birim. Bazı İHA operasyonlarında ATC ile koordinasyon gerekir.
ATIS (ATIS — Automatic Terminal Information Service): Bir havalimanının güncel hava ve saha bilgilerini sürekli yayınlayan otomatik sesli/veri servisi.
ATS (Hava Trafik Hizmetleri) (ATS — Air Traffic Services): Hava trafik kontrolü, uçuş bilgi hizmeti ve ikaz hizmetini kapsayan genel başlık.
ATTI (Attitude modu) (ATTI — Attitude Mode): GPS kullanılmayan, yalnızca yükseklik ve eğim sabitlemesi yapan mod. İHA rüzgârla sürüklenir; pilot sürekli düzeltir.
Azami kalkış kütlesi (AKK): İHA'nın batarya, kamera ve faydalı yük dâhil kalkışa hazır toplam ağırlığı. Kütle sınıfını (M0–M3) belirler.
B
Barometre (Barometer): Hava basıncından yükseklik değişimini ölçen sensör; irtifa sabitlemede kullanılır.
Basit İHA (oyuncak): Tasarımı gereği yatayda 10 m yarıçaplı ve dikeyde 20 m (60 ft) silindirik uçuş zarfını aşamayan ve M0 özelliklerini aşmayan İHA. Pilot lisansı, kayıt, tescil ve ithal uygunluk izninden muaftır.
BEC (Batarya Eliminatör Devresi) (BEC — Battery Eliminator Circuit): Uçuş bataryasının yüksek voltajını alıcı/servo gibi bileşenler için 5 V benzeri düşük voltaja indiren devre.
BeiDou (BeiDou): Çin’in küresel uydu seyrüsefer sistemi.
Betaflight (Betaflight): FPV/akrobasi dronelarında yaygın açık kaynaklı uçuş kontrol yazılımı.
Bit hızı (Bitrate) (Bitrate): Videonun saniyede kullandığı veri miktarı; yüksek bitrate = daha az sıkıştırma sanatı, daha büyük dosya.
BKN (Parçalı çok bulutlu) (BKN — Broken): Gökyüzünün 5/8–7/8’i bulutla kaplı.
BNF (Bind-and-Fly) (BNF — Bind-and-Fly): Kumandası hariç uçuşa hazır satılan drone; kendi vericinizle eşleştirip uçurursunuz.
C
C oranı (C-rating) (C rating): Bataryanın kapasitesine göre güvenle verebileceği azami akım katsayısı. Örn. 1500 mAh 45C ≈ 67,5 A.
CAVOK (CAVOK — Ceiling And Visibility OK): Görüş 10 km+ , 1500 m altında önemli bulut yok ve önemli hava olayı yok anlamına gelen kısaltma.
CB (Cumulonimbus) (CB): Dikey gelişmiş fırtına bulutu; şiddetli türbülans, dolu, ani rüzgâr ve yıldırım kaynağı. İHA için tehlikelidir.
Coğrafi farkındalık fonksiyonu (geo-awareness): İHA sisteminin, hava sahası kısıtlama verilerini yükleyerek pilotu otomatik uyarabilme kapasitesi. Güncel veriyi yüklemek kullanıcının sorumluluğundadır.
Coğrafi sınırlama işlevi (geofence): İHA'nın izin verilen uçuş zarfı ve bölge dışına çıkmasını yalnızca uyararak değil fiilen engelleyen yerleşik işlev. Kayıt doğrulanana kadar varsayılan zarf 10 m yarıçap / 20 m yüksekliktir.
Ç
Çok hafif hava aracı işleticisi: P2 operasyonlarının yürütülebildiği işletici yapılarından biri. M0, M1, M2 ve AKK sınırındaki M3 İHA'lar bu yapı bünyesinde işletilir.
C
Compass Error (Pusula hatası) (Compass Error): Manyetik parazit veya kalibrasyon bozukluğu nedeniyle yön bilgisinin hatalı olması; dairesel dönme veya flyaway’e yol açabilir.
CTA (Kontrol Sahası) (CTA — Control Area): Yer yüzeyinden belirli bir yükseklikten başlayıp yukarı doğru uzanan kontrollü hava sahası.
CTR (CTR — Control Zone): Kontrol bölgesi. Bir havaalanı çevresinde, hava trafik kontrolüne tabi kontrollü hava sahası.
D
DEM (Sayısal Yükseklik Modeli) (DEM — Digital Elevation Model): Arazi yüksekliğinin sayısal modeli; DSM ve DTM’i kapsayan genel terim.
Devlet insansız hava aracı: Askerî, güvenlik, gümrük ve kolluk hizmetlerinde kullanılan İHA'lar. Sivil SHT-İHA'nın kapsamı dışındadır.
DGPS (Diferansiyel GPS) (DGPS — Differential GPS): Bilinen konumlu referans istasyonlarının düzeltme sinyaliyle GPS doğruluğunu metre altına indiren yöntem.
DHMİ (DHMİ): Devlet Hava Meydanları İşletmesi; Türkiye’de havalimanlarını ve hava trafik kontrol hizmetini yürüten kuruluş.
Diploma lisansı: Eğitim ve sınavı başarıyla tamamlayan pilot adına KDM-ORG üzerinden düzenlenen belge. Tek başına uçuş yetkisi vermez.
DNG (DNG — Digital Negative): Adobe’nin açık RAW fotoğraf formatı; birçok drone RAW çıktısını DNG olarak verir.
DSM (Sayısal Yüzey Modeli) (DSM — Digital Surface Model): Ağaç, bina dâhil yüzeyin yükseklik modeli.
DTM (Sayısal Arazi Modeli) (DTM — Digital Terrain Model): Bitki örtüsü ve yapılar çıkarılmış, çıplak zeminin yükseklik modeli.
DVR (Kayıt) (DVR — Digital Video Recorder): FPV gözlüğün/alıcının canlı yayını kaydetmesi. Kalitesi kameradan düşüktür ama olay kaydı için önemlidir.
E
EASA (EASA): Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı. SHT-İHA, EASA'nın 2019/947 ve 2019/945 tüzüklerini referans alır.
Emniyet yönetim sistemi (SMS — Safety Management System): İşleticinin emniyet risklerini sistematik biçimde yönettiği yapı. İlgili ulusal mevzuat çerçevesinde uygulanır.
Enstantane (Shutter Speed) (Shutter Speed): Sensörün ışığa açık kaldığı süre. Videoda genelde FPS’in 2 katı seçilir (ör. 30 fps → 1/60).
ESC (Elektronik Hız Kontrolcüsü) (ESC — Electronic Speed Controller): Uçuş kontrolcüsünden gelen komuta göre fırçasız motorun devrini ayarlayan devre.
EUROCONTROL IFPS (EUROCONTROL IFPS — Entegre Uçuş Plan İşleme Sistemi): Avrupa Seyrüsefer Hava Emniyeti Teşkilatının, Avrupa hava sahasındaki uçuş planlarını merkezî olarak işlediği sistem.
EV (Pozlama Değeri) (EV — Exposure Value): Pozlamanın parlaklık ayarı. +EV daha aydınlık, −EV daha karanlık kare.
Eve dönüş (RTH — Return To Home): İHA'nın kalkış (home) noktasına otomatik dönüş işlevi. RTH irtifası, çevredeki en yüksek engelin üzerinde ayarlanmalıdır.
EVLOS (Genişletilmiş Görüş Hattı) (EVLOS — Extended Visual Line of Sight): Pilotun İHA’yı doğrudan görmediği ama konuşlanmış gözlemcilerin (spotter) görüş hattı zinciriyle uçuşu sürdürdüğü operasyon türü.
ExpressLRS (ELRS) (ELRS — ExpressLRS): Açık kaynaklı, uzun menzilli ve düşük gecikmeli radyo kumanda bağlantı sistemi.
F
FAA (FAA — Federal Aviation Administration): ABD sivil havacılık otoritesi. SHGM’nin ABD’deki muadili.
Failsafe: Kontrol bağlantısı, GPS veya güç kaybında devreye giren otomatik davranış: kurtarma alanına gidiş, olduğu yerde iniş veya uçuş sonlandırma.
Faydalı yük: İHA'nın taşıdığı, uçuş için zorunlu olmayan ekipman (kamera, sensör, ilaçlama tankı, kargo...). Azami kalkış kütlesine dâhildir.
FC (Uçuş Kontrolcüsü) (FC — Flight Controller): Sensör verilerini işleyip motorları yöneterek İHA’yı dengede tutan ana kart/yazılım.
FEW (Az bulut) (FEW): Gökyüzünün 1/8–2/8’i bulutla kaplı.
FIR (Uçuş Bilgi Bölgesi) (FIR — Flight Information Region): Uçuş bilgi ve ikaz hizmetinin verildiği tanımlı hava sahası. Türkiye’de Ankara ve İstanbul FIR’leri vardır.
FIS (Uçuş Bilgi Hizmeti) (FIS — Flight Information Service): Uçuşların güvenli ve verimli yürütülmesi için tavsiye ve bilgi (hava, trafik, saha durumu) sağlayan hizmet.
Flyaway (Kontrolsüz uzaklaşma) (Flyaway): İHA’nın komutlara yanıt vermeden kontrolsüz biçimde uzaklaşması; genelde pusula/GPS hatası veya parazit kaynaklıdır.
Fotogrametri (Photogrammetry): Örtüşen fotoğraflardan 3B model, yükseklik ve ölçüm üretme tekniği.
FOV (Görüş Açısı) (FOV — Field of View): Lensin kapsadığı açı. Geniş FOV daha çok sahne alır ama kenar bozulması ve balıkgözü etkisi artar.
FPS (Kare/sn) (FPS — Frames Per Second): Saniyede kaydedilen kare sayısı. 24–30 sinematik, 60+ akıcı/yavaş çekim için.
FPV (Birinci Şahıs Görüşü) (FPV — First Person View): İHA’daki kameranın canlı görüntüsünü gözlük/ekrandan izleyerek uçurma. VLOS gereği bir gözlemci bulundurmak gerekebilir.
G
Galileo (Galileo): Avrupa Birliği’nin sivil küresel uydu seyrüsefer sistemi.
GCP (Yer Kontrol Noktası) (GCP — Ground Control Point): Sahada koordinatı hassas ölçülmüş işaret; fotogrametri çıktısının konumsal doğruluğunu artırır.
Genel havacılık işleticisi: AKK'si çok hafif hava aracı sınırlarını aşan M3 İHA'ların P2 kapsamında işletildiği işletici yapısı.
GeoTIFF (GeoTIFF): İçinde coğrafi referans (koordinat sistemi, konum) barındıran TIFF raster görüntü formatı.
GIS (Coğrafi Bilgi Sistemi) (GIS — Geographic Information System): Konumsal veriyi toplama, saklama, analiz etme ve haritalama sistemi.
GLONASS (GLONASS): Rusya’nın küresel uydu seyrüsefer sistemi. Çoğu drone GPS + GLONASS birlikte kullanır.
GNSS / GPS (GNSS — Küresel Seyrüsefer Uydu Sistemi): İHA'nın konumunu belirlediği uydu sistemleri. Yetersiz kilitle kalkış konum tutma ve eve dönüşü güvenilmez kılar.
Görsel görüş hattı (VLOS — Visual Line of Sight): Pilotun, optik/elektronik cihaz yardımı olmaksızın İHA ile doğrudan görsel temasta kalarak operasyon yürüttüğü şartlar.
Görüş hattı dışı operasyon (BVLOS — Beyond Visual Line of Sight): Pilota, İHA ile sürekli doğrudan görsel temas hâlinde kalmaya imkân vermeyen bir mesafede yapılan operasyon. P2 lisansı gerektirir.
GPS kaybı (GPS Loss): Uydu kilidinin kaybı. İHA konum tutamaz; ATTI moda düşer ve rüzgârla sürüklenir, pilot müdahalesi gerekir.
GPS modu (GPS Mode): Uydu konumuyla İHA’nın yatay/dikey konumunu sabit tuttuğu mod. Kalkıştan önce yeterli uydu kilidi beklenir.
GSD (Yer Örnekleme Mesafesi) (GSD — Ground Sample Distance): Görüntüde bir pikselin yerde karşılık geldiği mesafe (cm/piksel). Düşük GSD = daha detaylı harita.
GTİP (GTİP): Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu. İHA ithalinde ithal uygunluk yazısı bu pozisyon kapsamında alınır.
H
H.264 (H.264 / AVC): Yaygın, uyumlu video sıkıştırma kodeki.
H.265 (HEVC) (H.265 — HEVC): H.264’e göre aynı kalitede daha küçük dosya üreten yeni nesil kodek; oynatma için daha güçlü cihaz ister.
Hava sahası: Ülke ülkesi ve karasuları üzerindeki hava boşluğu. İHA operasyonları bakımından İHATTYS haritasında yeşil/turuncu/kırmızı bölgeler ve dışında kalan sahalar olarak gösterilir.
HDOP (HDOP — Horizontal Dilution of Precision): Uydu geometrisinin yatay konum doğruluğuna etkisi. Düşük HDOP = daha iyi konum.
HDR (HDR — High Dynamic Range): Farklı pozlamaları birleştirerek hem gölge hem parlak alanların detayını koruyan mod.
Home point (kalkış noktası): İHA'nın RTH sırasında döneceği kaydedilmiş konum. Pilot konum değiştirdiyse yenilenmelidir.
Hover (Askıda kalma) (Hover): İHA’nın havada sabit bir noktada durması.
I
IATA (IATA — International Air Transport Association): Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği; havayollarının ticari kuruluşu. Havalimanı kodları (3 harf) bu kuruluşa aittir.
ICAO (ICAO): Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü.
IFR (Aletli Uçuş Kuralları) (IFR — Instrument Flight Rules): Uçuşun dış görüş yerine uçuş aletlerine ve hava trafik hizmetine dayanılarak yürütüldüğü kurallar.
İ
İHA gözlemcisi (spotter): Pilot ekrana/uçuşa odaklıyken İHA'yı ve çevresini gözle takip eden kişi. FPV/BVLOS ve gece operasyonlarında genellikle gerekir.
İHA kaydı (İHA kaydı): İHA’nın ve kullanıcının İHATTYS üzerinden sisteme tanıtılması. 500 g üstü İHA’lar için zorunludur.
İHA koridoru: Uzun mesafeli, BVLOS ve otonom operasyonlar için koordinasyonla tesis edilen; sınırları, giriş-çıkış noktaları ve kapasitesi İHATTYS'te yayımlanan yapılandırılmış hava sahası koridoru. P2 kapsamındadır.
İHA pilotu: İnsansız hava aracının uçuş kontrollerini yöneterek uçuşun emniyetli seyrinden sorumlu olan kişi. "Uzaktan pilot" olarak da anılır.
İHA0 / İHA1 / İHA2 / İHA3 (İHA0–İHA3): 2016 SHT-İHA ile getirilen eski kütle sınıflandırması (500 g, 4 kg, 25 kg, 25 kg üstü). Güncel talimatta yerini M0–M3 aldı; geçiş süresi 31.07.2027’de doluyor.
İHATTYS (İHATTYS — İnsansız Hava Aracı Takip ve Trafik Yönetim Sistemi): Türk hava sahasındaki İHA trafiğinin merkezî izlenmesi, kaydı ve yönetimi; uçuş bildirimi, yetkilendirme, izin ve kısıtlı bölge verilerinin yayımlandığı dijital platform.
I
IMC (Aletli Uçuş Meteoroloji Şartları) (IMC — Instrument Meteorological Conditions): Görerek uçuşa elverişli olmayan (düşük görüş, bulut, tavan) meteorolojik koşullar. Bu şartlarda görerek İHA operasyonu yapılmaz.
IMU (Atalet Ölçüm Birimi) (IMU — Inertial Measurement Unit): Jiroskop ve ivmeölçerden oluşan, İHA’nın eğim ve hareketini ölçen sensör grubu. Kalibrasyonu düz zeminde yapılır.
IMU sapması (bias) (IMU bias): Sıcaklık/yaşlanmayla IMU okumalarında oluşan sabit kayma; düzeltilmezse yavaş sürüklenmeye yol açar.
INAV (INAV): GPS destekli otonom uçuş, dönüş ve yol noktası özelliklerine odaklı açık kaynaklı uçuş yazılımı.
İ
İnsansız Hava Aracı (İHA) (İHA): Üzerinde pilot bulunmaksızın uzaktan kumanda edilerek veya otonom biçimde işletilen hava aracı. Günlük dilde "drone" da denir.
İnsansız Hava Aracı Sistemi (İHAS): İHA ile kontrol istasyonu, komuta-kontrol veri bağı ve uçuşun sağlanması için gerekli tüm bileşenlerin bütünü.
I
IR (Aletli Uçuşa Yetkili) (IR — Instrument Rating): Pilotun IMC koşullarında ve IFR kurallarıyla uçmaya yetkili olduğunu gösteren derecelendirme.
ISO (ISO): Kameranın ışığa duyarlılığı. Yükseldikçe karanlıkta görüntü alınır ama gren (parazit) artar.
İ
İthal uygunluk yazısı: İHA ithalinde GTİP kapsamında Genel Müdürlükten alınması zorunlu belge. Başvuruda marka, model, seri numarası, AKK ve sınıf belirtilir.
İvmeölçer (Accelerometer) (Accelerometer): Doğrusal ivmeyi ve yer çekimi yönünü ölçerek İHA’nın yataya göre eğimini belirleyen sensör.
J
Jiroskop (Gyro) (Gyroscope): Açısal dönüş hızını ölçen sensör; İHA’nın denge kontrolünün temelidir.
JPEG (JPEG): Kayıplı sıkıştırılmış, küçük boyutlu yaygın fotoğraf formatı.
K
Kalabalık insan grupları: Kişi yoğunluğu nedeniyle, kontrolden çıkan bir İHA'dan serbestçe uzaklaşma/dağılma imkânı kısıtlanmış topluluklar. Ölçüt sayı değil yoğunluktur.
KDM-ERP (KDM-ERP — Kurumsal Dönüşüm Modeli, Kurumsal Kaynak Planlaması Sistemi): Çok hafif hava aracı ve genel havacılık işleticilerinin işletme/ruhsat gereklilikleri ile operasyonel lisans süreçlerinin yürütüldüğü resmî platform.
KDM-ORG (KDM-ORG — Kurumsal Dönüşüm Modeli, Organizasyon Sistemi): Eğitim kuruluşları, sınav merkezleri ve adayların eğitim, sınav, yetkilendirme ile dijital diploma lisansı süreçlerinin yürütüldüğü resmî platform.
Kırmızı bölge: İlgili yetkili kurumlarca İHA operasyonlarına kapatılan saha. Uçuş; kapatan kurumun uygunluğu, Genel Müdürlük izni ve NOTAM ile mümkündür.
Kısıtlanmış bölge: Emniyet, güvenlik veya mahremiyet nedeniyle İHA operasyonlarının kısıtlandığı/yasaklandığı hava sahası hacmi. Yeşil bölge dışındaki tüm sahalar bu Talimat uygulamasında kısıtlanmış bölge sayılır.
KML (KML — Keyhole Markup Language): Google Earth/Maps için nokta, çizgi ve alan gibi coğrafi verileri tutan XML tabanlı dosya.
KMZ (KMZ): Sıkıştırılmış KML dosyası (KML + ekli görseller/simgeler).
Komuta-kontrol veri bağı (C2): Kontrol istasyonu ile İHA arasındaki radyo bağlantısı. Kopması hâlinde failsafe (kurtarma alanına gidiş veya uçuş sonlandırma) devreye girer.
Kontrol istasyonu: İHA'nın uzaktan kumanda edilmesi veya otonom görevlerin izlenmesi için kullanılan yer cihazı veya sistemi (kumanda + ekran).
Kp indeksi: Jeomanyetik aktivite ölçüsü. Yüksek Kp, güneş fırtınası nedeniyle GNSS doğruluğunu ve kilit kalitesini bozabilir.
Kullanıcı (işletmeci): İHA'yı veya sistemini işleten ya da kullanan gerçek veya tüzel kişi. Kullanıcı ile pilot aynı kişiyse her iki sıfatın yükümlülükleri birleşir.
KVKK (KVKK): 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu. İHA ile toplanan kişi görüntüleri bu Kanun çerçevesinde değerlendirilir.
L
Li-Ion (Lityum İyon) (Li-Ion — Lithium Ion): LiPo’ya göre daha yüksek enerji yoğunluğu ama daha düşük tepe akımı olan batarya türü; uzun menzil dronelarda tercih edilir.
LiDAR (LiDAR — Light Detection and Ranging): Lazerle mesafe ölçen sensör; engelden kaçınma, hassas irtifa ve 3B haritalamada kullanılır.
LiPo (Lityum Polimer) (LiPo — Lithium Polymer): Yüksek akım verebilen, hafif ama hasara/aşırı şarja duyarlı drone bataryası. Şişen LiPo kullanılmaz.
Loiter (Sabit nokta) (Loiter): İHA’nın GPS ile belirli bir noktada ve yükseklikte kendiliğinden asılı kalması.
LoRa (LoRa — Long Range): Düşük güçle uzun mesafe veri iletimi sağlayan telsiz teknolojisi; bazı uzun menzil telemetri çözümlerinde kullanılır.
Lost Link (Bağlantı kaybı) (Lost Link): Kumanda/telemetri bağlantısının kesilmesi. İHA önceden ayarlı failsafe davranışına (askıda kal / eve dön / in) geçer.
Low Battery (Düşük batarya) (Low Battery): Bataryanın kritik eşiğe inmesi. İlk kademede eve dönüş, ikinci kademede bulunduğu yerde iniş tetiklenir.
LQ (Bağlantı Kalitesi) (LQ — Link Quality): Kumanda bağlantısında ulaşan paketlerin yüzdesi. %100’den uzaklaşınca failsafe riski artar.
LTE / 4G / 5G (LTE / 4G / 5G): Mobil şebeke üzerinden kumanda/telemetri; BVLOS çözümlerinde kapsama ve yasal izinlere bağlıdır.
M
M0 sınıfı: Azami kalkış kütlesi 500 gr (dâhil) – 4 kg aralığındaki İHA'lar.
M1 sınıfı: Azami kalkış kütlesi 4 kg (dâhil) – 25 kg aralığındaki İHA'lar.
M2 sınıfı: Azami kalkış kütlesi 25 kg (dâhil) – 150 kg aralığındaki İHA'lar. Uçuşa elverişlilik belgesi gerektirir.
M3 sınıfı: Azami kalkış kütlesi 150 kg (dâhil) ve üzeri İHA'lar. En yüksek risk sınıfı; uçuşa elverişlilik belgesi ve işletici yapısı gerektirir.
mAh (miliamper-saat) (mAh): Batarya kapasitesi birimi; kabaca ne kadar süre akım verebileceğini gösterir.
Manuel mod (Manual Mode): Sabitleme yardımının kapalı olduğu, tamamen pilot girdisine bağlı mod (akrobasi/acele). Deneyim ister.
Manyetometre (Pusula) (Magnetometer): Dünya manyetik alanını ölçerek yön (heading) bilgisi sağlar. Metal/elektrik parazitine duyarlıdır; kalibrasyon gerekir.
MAVLink (MAVLink — Micro Air Vehicle Link): Uçuş kontrolcüsü ile yer istasyonu arasında yaygın kullanılan hafif haberleşme protokolü.
METAR (METAR — Meteorological Aerodrome Report): Bir havalimanının anlık meteorolojik durumunu (rüzgâr, görüş, bulut, sıcaklık, basınç) kodlu olarak veren düzenli rapor.
MGRS (Askeri Grid Referans Sistemi) (MGRS — Military Grid Reference System): Konumu harf ve rakam bloklarıyla ifade eden grid tabanlı koordinat sistemi.
Mode-S Transponder (Mode-S — Mod-S Vericisi): Hava aracının kimlik ve irtifa bilgisini seçmeli sorgulamayla radar/gözetim sistemlerine bildiren verici cihaz.
Motor arızası (Motor Failure): Bir motorun/pervanenin gücünü kaybetmesi. Multikopterlerde çoğunlukla kontrol kaybı ve düşüşle sonuçlanır.
MPD (Bakım Programı Dokümanı) (MPD — Maintenance Planning Document): Bakım görevlerini ve tekrar aralıklarını tanımlayan planlama dokümanı.
MSL (Ortalama Deniz Seviyesi) (MSL — Mean Sea Level): Yükseklik referansı olarak ortalama deniz seviyesi. AMSL ile eş anlamlı kullanılır.
Mülki idare amiri: Vali veya kaymakam. Yeşil/turuncu/kırmızı bölge dışındaki sahalarda İHA uçuş izni için uygunluğu alınması gereken makam.
N
ND filtre (ND — Neutral Density): Parlak günde poz süresini dengelemek için lense takılan nötr yoğunluk filtresi. Sinematik görüntü için kullanılır; menzille ilgisi yoktur.
NOTAM (NOTAM — Notice to Airmen): Havacılara yayımlanan uyarı. Geçici kısıtlama, tehlike veya tesis durumuyla ilgili zamana bağlı kritik bilgileri duyurur.
O
Operasyon el kitabı (OM — Operations Manual): İşleticinin operasyon usullerini, görev profillerini ve acil müdahale senaryolarını tanımladığı belge.
Operasyon konsepti (ConOps — Concept of Operations): Bir operasyonun nasıl yürütüleceğini (nerede, ne zaman, hangi araç, hangi profille) özetleyen tanım.
Operasyonel lisans: Uçuş icrasına yetki veren lisans. Diploma lisansı alındıktan sonra KDM-ERP üzerinden başvuru ile alınır; uçuş için zorunludur.
Operasyonel risk (Operasyonel risk): Bir İHA operasyonunun insanlara, mülke ve diğer hava trafiğine yönelik oluşturduğu toplam risk seviyesi.
Operasyonel yetkilendirme: Genel Müdürlüğün, pilot lisansı seviyesi, talep edilen uçuş zarfı ve aracın teknik yeterliliğine göre verdiği; operasyonun sınırlarını ve koşullarını içeren yetki.
Optik akış (Optical Flow) (Optical Flow): Alt kameradaki görüntü hareketinden İHA’nın yatay kaymasını tahmin ederek GPS’siz konum tutmaya yardım eder.
Orthomosaic (Ortofoto mozaik) (Orthomosaic): Yüzlerce hava fotoğrafının perspektif/eğim düzeltmesiyle birleştirildiği, ölçek doğru harita görüntüsü.
OSD (Ekran Üstü Bilgi) (OSD — On-Screen Display): Canlı video üzerine batarya, irtifa, hız, mesafe gibi telemetri verilerinin bindirilmesi.
Otonom operasyon: İHA pilotunun anlık müdahalesi olmaksızın, önceden programlanmış sistemlerle gerçekleştirilen uçuş. P2 lisansı ve operasyonel yetkilendirme gerekir.
OVC (Kapalı) (OVC — Overcast): Gökyüzünün 8/8’i (tamamı) bulutla kaplı.
P
P0 lisansı: Amatör İHA pilot lisansı. Ticari olmayan, VLOS ve gündüz operasyonlar; azami 120 m yükseklik ve 3.000 m mesafe. Asgari yaş 10.
P1 lisansı: Ticari İHA pilot lisansı. Ticari VLOS operasyonlar; uygun donanımla gece uçuşu. Asgari yaş 18.
P2 lisansı: En kapsamlı İHA pilot lisansı. BVLOS, otonom operasyon, kalabalık/insan üstü uçuş, kargo/yolcu ve tehlikeli madde taşımacılığı. Asgari 3. sınıf sağlık sertifikası, asgari yaş 18.
PCB (Baskılı Devre Kartı) (PCB — Printed Circuit Board): Elektronik bileşenlerin üzerine lehimlendiği baskılı devre kartı.
PDB (Güç Dağıtım Kartı) (PDB — Power Distribution Board): Batarya gücünü ESC’lere ve diğer bileşenlere dağıtan kart.
PDOP (PDOP — Position Dilution of Precision): Yatay ve dikey doğruluğun birleşik ölçüsü. Uçuş öncesi PDOP değeri düşükken kalkış önerilir.
PDRA (PDRA — Predefined Risk Assessment): Sık görülen operasyon tipleri için önceden hazırlanmış, hazır risk değerlendirmesi şablonu.
PNP (Plug-and-Play) (PNP — Plug-and-Play): Alıcı ve batarya hariç kurulu gelen drone; alıcıyı siz takarsınız.
Point Cloud (Nokta bulutu) (Point Cloud): Yüzeyi temsil eden, her biri x-y-z koordinatlı milyonlarca noktadan oluşan veri.
PPK (Son İşlem Kinematik) (PPK — Post-Processed Kinematic): Uçuş sonrası ham GNSS verisinin baz istasyonu kayıtlarıyla işlenerek yüksek doğruluk elde edilmesi.
PPL (Hususi Pilot Lisansı) (PPL — Private Pilot Licence): Ticari olmayan uçuşlar için düzenlenen pilotluk lisansı (pilotlu hava aracı).
Q
QFE (QFE): Altimetreye verildiğinde meydan/pist seviyesine göre yüksekliği (sıfır = pist) gösteren basınç ayarı.
QNE (QNE): Standart basınç ayarı (1013,25 hPa); yüksek irtifada uçuş seviyesi (FL) hesabında kullanılır.
QNH (QNH): Altimetreye verildiğinde rakımı deniz seviyesine göre gösteren basınç ayarı. İHA yükseklik referansı için önemlidir.
R
R/T (Alıcı/Verici) (R/T — Radio/Telephony): Telsiz ses haberleşmesi ve buna ilişkin yeterlilik. Bazı ileri İHA operasyonlarında telsiz (R/T) yeterliliği aranabilir.
RAW (RAW): Kameranın işlemeden kaydettiği ham sensör verisi; sonradan düzenlemeye en geniş esnekliği verir.
RC (Radyo Kumanda) (RC — Radio Control): İHA’nın el kumandasıyla radyo frekansı üzerinden kontrol edilmesi.
RF (Radyo Frekansı) (RF — Radio Frequency): Kumanda, telemetri ve görüntü aktarımının taşındığı elektromanyetik frekans bandı (ör. 2,4 GHz, 5,8 GHz).
Risk analizi (Risk analizi): Operasyonun yer ve hava riskini, olası tehlikeleri ve azaltıcı önlemleri sistematik değerlendiren çalışma.
Risk değerlendirmesi: Operasyondaki tehlikelerin (insan, teknik, hava, çevre) belirlenip azaltıldığı çalışma. Güncel düzende risk, pilot lisansı seviyesine gömülüdür; ayrıca uçuş-başına metodoloji uygulanmaz.
RPA (Uzaktan Pilotlu Hava Aracı) (RPA — Remotely Piloted Aircraft): Bir uzaktan pilot tarafından kumanda edilen insansız hava aracı. Tam otonom sistemlerden ayrı olarak, sorumlu bir pilotun sürekli kontrolünde olduğunu vurgular.
RPAS (RPAS — Remotely Piloted Aircraft System): Uzaktan kumandalı hava aracı sistemi. ICAO terminolojisinde, bir pilot tarafından uzaktan yönetilen İHA sistemleri için kullanılır.
RSSI (Sinyal Gücü) (RSSI — Received Signal Strength Indicator): Alıcının aldığı kumanda/telemetri sinyalinin gücü. Düşerse menzil sonuna yaklaşıldığını gösterir.
RTF (Ready-to-Fly) (RTF — Ready-to-Fly): Kutudan çıkıp (batarya şarjı sonrası) doğrudan uçurulabilen tam set.
RTK (Gerçek Zamanlı Kinematik) (RTK — Real-Time Kinematic): Sabit bir baz istasyonundan düzeltme alarak santimetre doğruluğunda konum sağlayan GNSS tekniği; haritalama İHA’larında kullanılır.
RTL (Kalkış Noktasına Dönüş) (RTL — Return to Launch): RTH ile aynı işlev: İHA’nın otomatik olarak kalkış/ev noktasına dönüp inmesi.
Rüzgâr hamlesi (gust): Ortalama rüzgârın üzerine binen kısa süreli ani rüzgâr artışı. İHA emniyetinde ortalama rüzgâr kadar önemlidir.
RVR (Pist Görüş Menzili) (RVR — Runway Visual Range): Pist üzerindeki bir pilotun pist işaret/ışıklarını görebildiği mesafe.
RX (Alıcı) (RX — Receiver): İHA üzerindeki, kumanda sinyalini alan birim.
S
SCT (Dağınık bulut) (SCT — Scattered): Gökyüzünün 3/8–4/8’i bulutla kaplı.
SHGM (SHGM): Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü.
SHT (Sürekli Havacılık Talimatı) (SHT): SHGM’nin çıkardığı teknik talimat türü. İHA kuralları SHT-İHA ile düzenlenir.
SHT-7 Talimatı (SHT-7): Hava Aracı Milliyeti ve Tescil İşaretleri Talimatı. (Güncel SHT-İHA, İHA tescili için SHY-7 hükümlerine atıf yapar.)
SHT-İHA (SHT-İHA): İnsansız Hava Aracı Sistemleri Talimatı. 22/2/2016 tarihli SHT-İHA'nın yerini alan güncel talimat.
SHY (Sürekli Havacılık Yönetmeliği) (SHY): SHGM’nin yönetmelik düzeyindeki düzenlemeleri (ör. SHY-İPC pilot lisansı yönetmeliği).
SHY-21 (SHY-21): Hava Aracı ve İlgili Ürün, Parça ve Cihazın Uçuşa Elverişlilik ve Çevresel Sertifikasyonu Yönetmeliği.
SHY-İPC (SHY-İPC): SHGM Tarafından Verilecek İdari Para Cezaları Hakkında Yönetmelik. Talimata aykırılıklarda uygulanır.
SIGMET (SIGMET — Significant Meteorological Information): Fırtına, kuvvetli türbülans, buzlanma, volkanik kül gibi uçuş güvenliğini tehdit eden olayların ikaz mesajı.
SİHA (Silahlı İHA) (SİHA): Üzerinde silah sistemi taşıyan insansız hava aracı. Askeri amaçlıdır; sivil İHA mevzuatı kapsamında değildir.
SORA (SORA — Specific Operations Risk Assessment): Standart dışı (özel kategori) operasyonlar için kullanılan yapılandırılmış risk değerlendirme metodolojisi.
Stabilize mod (Stabilized Mode): İHA’nın kolları bırakıldığında otomatik olarak yatay seviyeye döndüğü mod.
T
TAF (TAF — Terminal Aerodrome Forecast): Bir havalimanı için genellikle 24–30 saatlik meteorolojik tahmin raporu.
Tahsisli hacim: Başvuru üzerine belirli bir süre operasyona tahsis edilen; yatay sınırları, taban-tavan irtifası ve metreküp hacmi belirli hava sahası bölümü. Metreküp-gün üzerinden ücretlendirilir.
TCAS (TCAS — Trafik Uyarı ve Çarpışma Önleme Sistemi): Hava araçları arasındaki çarpışma riskini tespit edip pilotu uyaran ve kaçınma önerisi veren sistem.
Telemetri (Telemetry): İHA’dan yere aktarılan uçuş verisi (konum, batarya, yükseklik, hız, uyarılar).
TMA (Terminal Kontrol Sahası) (TMA — Terminal Control Area): Bir veya birden fazla havaalanının yaklaşma ve kalkış trafiğini kapsayan kontrollü hava sahası. İHA için yüksek riskli / izne tabi bölgelerdendir.
ToF (Uçuş Süresi sensörü) (ToF — Time of Flight): Işığın gidiş-dönüş süresinden yakın mesafe ölçen sensör; alçak irtifa ve iç mekân konumlamada kullanılır.
TS (Gök gürültülü fırtına) (TS — Thunderstorm): Şimşek/gök gürültüsü içeren fırtına. İHA uçuşu için kesin engel; yakında TS varsa uçulmaz.
Turuncu bölge: Üçüncü bir kişi lehine uçuş izni veya hacim tahsisi bulunan ve bu süreçte İHATTYS haritasında yayımlanan saha. Çoklu uçuş uygunluğu varsa izinle uçulur.
TX (Verici) (TX — Transmitter): Sinyal gönderen birim; genellikle yerdeki el kumandası.
U
UA (İnsansız Hava Aracı) (UA — Unmanned Aircraft): ICAO ve EASA metinlerinde kullanılan güncel terim; pilotu içinde bulunmayan hava aracı.
UAS (İnsansız Hava Aracı Sistemi) (UAS — Unmanned Aircraft System): İnsansız hava aracı + yer kontrol istasyonu + komuta-kontrol bağlantısının tümü. Türkçe karşılığı İHAS.
UAS Operatörü (UAS Operator): İHA operasyonundan sorumlu tüzel/gerçek kişi (kullanıcı/işletmeci). Kayıt ve uygunluktan bu taraf sorumludur.
UAV (İnsansız Hava Aracı) (UAV — Unmanned Aerial Vehicle): İnsansız hava aracının yaygın İngilizce kısaltması. Günümüzde resmî metinlerde yerini büyük ölçüde UA / RPA almıştır.
Uçuş bildirimi: P2 operasyonlarında her uçuş öncesi İHATTYS üzerinden yapılan; güzergâh/alan, irtifa, başlangıç ve tahmini bitiş saatini içeren bildirim.
Uçuş bölgesi (Uçuş bölgesi): İHATTYS haritasında uçuşa açık/kapalı, izinli veya yasak olarak tanımlanmış coğrafi alan.
Uçuş izni (Uçuş izni): Belirli bir operasyon için İHATTYS üzerinden alınan, gerektiğinde mülki idare/kurum onayına bağlı izin.
Uçuş zarfı: Bir operasyonun icra edilebileceği; yatay çapı ve dikey yüksekliği ile tanımlı silindirik hava sahası hacmi.
Uçuşa elverişlilik: İHA'nın ait olduğu sınıfa göre teknik gerekliliklere uygunluğu. M0/M1 için beyan; M2/M3 için Genel Müdürlükçe düzenlenen belge esastır.
UHF (UHF — Ultra High Frequency (Ultra Yüksek Frekans)): 300 MHz – 3 GHz bandı. Bazı haberleşme ve telemetri sistemlerinde kullanılır.
UIR (Üst Uçuş Bilgi Bölgesi) (UIR — Upper Information Region): Belirli bir uçuş seviyesinin üzerindeki üst hava sahası için tanımlı uçuş bilgi bölgesi.
Uyum yazılım modülü: Kumanda / komuta yazılımına gömülen; İHATTYS'ten gelen uçuş zarfı daraltma, güzergâh değişikliği, iniş ve uçuş sonlandırma talimatlarını gecikmeksizin icra eden yazılım bileşeni.
Uzaktan pilot (Remote Pilot) (Remote Pilot): Uçuş sırasında İHA’nın kumandasından ve güvenli yürütülmesinden sorumlu kişi.
Uzaktan tanımlama sistemi (Remote ID): İHA'nın uçuş sırasında kimlik, konum ve durum bilgilerini yayınlayan dijital sistem. Basit İHA hariç kayıt yükümlüsü İHA'larda zorunludur.
V
V (Volt) (V): Elektrik potansiyel farkı (voltaj) birimi. LiPo hücresi ~3,7 V nominal, ~4,2 V dolu, ~3,3 V boş kabul edilir.
VDOP (VDOP — Vertical Dilution of Precision): Uydu geometrisinin dikey (yükseklik) doğruluğuna etkisi.
VFR (Görerek Uçuş Kuralları) (VFR — Visual Flight Rules): Pilotun dış görüşe dayanarak, belirli görüş ve bulut mesafesi şartları altında uçtuğu kurallar. İHA amatör operasyonları görerek (VLOS) yürütülür.
VHF (VHF — Very High Frequency (Çok Yüksek Frekans)): 30–300 MHz bandı. Havacılık ses haberleşmesinde yaygın olarak kullanılır.
VIS (Görüş) (VIS — Visibility): Yatay görüş mesafesi. VLOS uçuşta İHA’yı çıplak gözle görebilmenin ön koşuludur.
VRX (Görüntü Alıcısı) (VRX — Video Receiver): Yerdeki gözlük/ekran tarafında video sinyalini alan birim.
VTX (Görüntü Vericisi) (VTX — Video Transmitter): FPV sisteminde İHA üzerindeki analog/dijital video vericisi. Çıkış gücü ve frekansı yerel telsiz kurallarına tabidir.
W
W (Watt) (W): Güç birimi; W = V × A.
Waypoint (Yol noktası) (Waypoint): Önceden tanımlanmış koordinat; İHA sıralı yol noktaları üzerinden otonom uçabilir.
WB (Beyaz Ayarı) (WB — White Balance): Renk sıcaklığı ayarı; beyazın gerçekten beyaz görünmesini sağlar. Sabit WB, video renk kaymasını önler.
WGS84 (WGS84 — World Geodetic System 1984): GPS’in ve çoğu haritanın kullandığı küresel referans elipsoidi/datumu.
Wh (Watt-saat) (Wh): Enerji birimi; bataryanın toplam enerjisi. Uçakla seyahatte LiPo taşıma sınırları Wh üzerinden belirlenir.
Wi-Fi (Wi-Fi): Kısa menzilli kablosuz ağ; giriş seviyesi dronelarda kumanda/video için kullanılır, parazite açıktır.
Y
Yakınlık sensörü (Proximity) (Proximity Sensor): İHA çevresindeki engelleri algılayıp otomatik durdurma/kaçınma sağlayan sensörler (kızılötesi, ultrasonik, görsel).
Yasak bölge (Yasak bölge): İçinde İHA uçuşuna hiçbir koşulda izin verilmeyen alan (askeri tesis, sınır, kritik altyapı vb.).
Yazılım sertifikasyonu: Basit İHA hariç tüm İHA'ların uçuş kontrol ve kontrol istasyonu yazılımlarının Genel Müdürlükçe belirlenen testleri geçmiş olması şartı.
Yeşil bölge: Genel Müdürlükçe belirlenip İHATTYS'te yayımlanan; belirlenen irtifa ve şartlar altında operasyonel izne gerek duyulmayan saha.
Yoğunluk irtifası (density altitude): Sıcaklık ve rakımın hava yoğunluğu üzerindeki etkisini ifade eden değer. Yüksek yoğunluk irtifasında pervaneler daha az itki üretir.